BP Average ठीक आहे, पण BP सतत बदलतोय: हे किती महत्त्वाचं आहे?

OPD मध्ये अनेक रुग्ण विचारतात, “डॉक्टर, माझ्या BP चा Average 128/78 आहे. पण कधी 110/70, कधी 145/90, तर कधी 160/94 येतो! मग माझा BP खरंच Control मध्ये आहे का?”

हा प्रश्न BP Average आणि BP Variability (Blood Pressure मधील चढ-उतार) या दोन वेगळ्या गोष्टींमुळे विचारला जातो.

Average आपल्याला एकूण BP Control सांगतो, पण BP किती बदलतो, कधी बदलतो आणि किती वेळा बदलतो, यातूनही महत्त्वाची माहिती मिळते.

1. BP बदलणं नेहमीच धोकादायक नसतं!

तुमचा BP दिवसभर स्थिर राहत नाही. चालणं, व्यायाम, मानसिक ताण, झोप, औषधांची वेळ आणि शरीराची Biological Clock यामुळे BP बदलत असतो.

म्हणून एकदा 120 आणि दुसऱ्यांदा 140 आला, म्हणजे लगेच काळजीचं कारण नाही. पण हा बदल नैसर्गिक आहे की वारंवार अनपेक्षितपणे होतोय, हे महत्त्वाचं आहे.

2. Average सारखा पण Risk वेगळी असू शकते!

उदाहरणार्थ, दोन व्यक्तींचा Systolic BP Average 130 आहे.

- व्यक्ती A: बहुतेक readings 125–135 दरम्यान. - व्यक्ती B: कधी 105–110, तर कधी 150–160.

दोघांचा Average सारखा असला तरी दुसऱ्या व्यक्तीच्या BP Pattern कडे अधिक लक्ष देण्याची गरज असू शकते.

संशोधनानुसार जास्त Day-to-Day आणि Visit-to-Visit BP Variability चा Stroke व Cardiovascular Events च्या वाढलेल्या जोखमीशी संबंध आहे.

पण लक्षात ठेवा, Variability हा Risk Marker आहे. फक्त चढ-उतार दिसले म्हणून औषधं वाढवायची गरज नाही.

3. Variability कधी अधिक महत्त्वाची ठरते?

- सकाळी BP वारंवार जास्त: औषधांचा 24 तासांचा प्रभाव, Sleep Apnoea किंवा इतर कारणं तपासावीत. - रात्री BP कमी होत नाही: झोपेत BP पुरेसा कमी न होणं (Non-Dipping) वाढलेल्या Cardiovascular Risk शी संबंधित असू शकतं. - कधी खूप कमी, कधी खूप जास्त: विशेषतः चक्कर, अशक्तपणा किंवा पडण्याची प्रवृत्ती असल्यास कारण तपासणं आवश्यक. - Diabetes, Kidney Disease, पूर्वीचा Stroke किंवा Heart Disease असलेल्या व्यक्तींमध्ये BP Pattern अधिक काळजीपूर्वक समजून घ्यावा लागतो.

4. फक्त एका BP Reading वर निर्णय घ्यायचा?

नाही! प्रथम BP योग्य पद्धतीने मोजला आहे का, Cuff योग्य आहे का, औषधं नियमित घेतली जातात का आणि Readings मध्ये सातत्याने काही Pattern दिसतोय का, हे तपासायला हवं.

काही रुग्णांमध्ये 24-hour Ambulatory BP Monitoring (ABPM) अधिक उपयुक्त ठरतो, विशेषतः रात्रीचा BP आणि Nocturnal Dipping समजण्यासाठी.

5. पुढील 7 दिवस स्वतःचा BP Pattern पाहा!

हा एक सोपा पण उपयुक्त प्रयोग आहे.

- सकाळी: नाश्ता आणि BP औषधांपूर्वी BP मोजा. - संध्याकाळी: रोज साधारण एकाच वेळी BP मोजा. - प्रत्येक वेळी 5 मिनिटं शांत बसून, योग्य Cuff वापरून, 1 मिनिटाच्या अंतराने दोन readings घ्या. - दोन्ही Readings Just For Hearts App मध्ये नोंदवा.

"App वापरायला Premium घ्यावंच लागत नाही! आता तुमच्या BP नोंदी सुरू करा. हळूहळू स्वतःचा Pattern समजायला लागेल."

शक्य असल्यास औषधांची वेळ, झोप, ताण किंवा चक्कर यांचीही नोंद ठेवा.

7 दिवसांनी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा:

1. सकाळचा BP संध्याकाळपेक्षा सतत जास्त असतो का? 2. काही दिवस BP अनपेक्षितपणे खूप कमी किंवा जास्त होतो का? 3. या बदलांचा झोप, औषधांची वेळ किंवा इतर परिस्थितीशी काही संबंध दिसतो का?

एकाच Reading पेक्षा हा सात दिवसांचा Pattern डॉक्टरांना अधिक उपयुक्त माहिती देतो.

आणि त्यानंतरही BP Variability बद्दल शंका असतील किंवा तुमच्या Readings चा अर्थ समजून घ्यायचा असेल, तर तुमचा BP Summary घेऊन आमच्याशी संपर्क करा.

App मध्ये Tracking कसं करायचं, नोंदी कशा ठेवायच्या किंवा इतर मदत हवी असल्यासही आम्ही मदत करू.

BP Control म्हणजे फक्त एक चांगला आकडा मिळवणं नाही, तर योग्य Average, सुरक्षित चढ-उतार आणि दिवसभर पुरेसं BP Control टिकणं महत्त्वाचं आहे.

महत्त्वाचं: BP 180/120 किंवा अधिक आल्यास शांत बसून पुन्हा तपासा आणि तातडीने वैद्यकीय सल्ला घ्या. छातीत दुखणं, श्वास लागणं, बोलण्यात किंवा दृष्टीत अचानक बदल, हात-पायात कमजोरी अशी लक्षणं असल्यास तातडीने Emergency Care घ्या. औषधं स्वतःहून बदलू नका.

डॉ. रवींद्र एल कुलकर्णी MD, DNB FSCAI Cardiology Senior Consultant Physician & Cardiologist २५+ वर्षांचा Clinical अनुभव